INTERVIEW

"Eenzaamheid is - net zoals honger en dorst - een signaal aan ons brein."

LESLIE HODGE

Psychologe

Bedreigt eenzaamheid onze gezondheid?

Eenzaamheid laat zich niet vatten in clichés. Het stereotype beeld van het oude dametje dat de hele dag achter het vensterraam en de sanseveria’s zit ... er blijkt niet veel van te kloppen. Eenzaamheid kan letterlijk iedereen raken en is een harde realiteit voor heel wat mensen. En dat is een groter probleem dan u misschien vermoedt, want eenzaamheid heeft een opmerkelijke invloed op onze gezondheid en verviervoudigt de kans om ongelukkig te zijn. Maar hoe kan het dat er in deze drukke maatschappij met een overvloed aan sociale media, festiviteiten en ontspanningsmogelijkheden er toch zo veel mensen zich alleen voelen? We vroegen het aan Leslie Hodge die als klinisch psychologe mensen begeleidt die kampen met psychische problemen zoals eenzaamheid.

Hoe doet België het eigenlijk op vlak van eenzaamheid?

Leslie Hodge: “Dat kan veel beter. Het recente Nationaal Geluksonderzoek toonde nog aan dat bijna de helft van de Belgen zich soms tot voortdurend eenzaam voelt. Al zijn er wel opvallende verschillen per leeftijdscategorie. Eenzaamheid treft namelijk alle leeftijden en eigenlijk jongeren nog het meest. De groep 20 tot 34-jarigen blijkt het kwetsbaarst te zijn en ook in de leeftijdscategorie 35 tot 50 jaar, geven heel wat mensen aan dat ze zich soms tot voortdurend eenzaam voelen. De gelukkigste mensen hebben net al wat meer jaren op de teller staan. En misschien is dat ook niet zo onlogisch. Vanaf 60 jaar heb je kans dat je met pensioen bent of wat minder gaat werken, je hebt niet

meer de verantwoordelijkheid over de kinderen, vaak heb je financieel de zaakjes geregeld, kan je eindelijk die dingen doen die je altijd al wou doen en vind je de tijd om er een gevuld sociaal leven op na te houden. Op voorwaarde dat de gezondheid

mee wilt natuurlijk. Pas vanaf 80 jaar zie je dat het aantal mensen dat zich eenzaam voelt, opnieuw stijgt omdat er dan stilaan meer vrienden en familieleden wegvallen en het sociaal netwerk uitdunt.”

Eenzaamheid is niet hetzelfde als alleen zijn. Waar zit precies het verschil?

Leslie Hodge: “Eenzaam ben je wanneer de relaties die je hebt niet overeenkomen met de relaties die je eigenlijk zou willen. En dat is voor iedereen anders. Sommigen willen het liefst zo veel mogelijk mensen kennen terwijl anderen perfect tevreden zijn met die twee hele goede vrienden. Als je een probleem ervaart met de kwantiteit, met het aantal mensen waarmee je een band hebt, dan spreken we over sociale eenzaamheid. Het gevoel dat je meer vrienden en kennissen wilt. Soms kijken mensen op tegen de eindejaarsperiode omdat er geen kaartjes of uitnodigingen in de bus vallen. Maar eenzaamheid kan zich ook op een ander niveau

manifesteren, omdat je een goede band mist met iemand. Soms ken je heel veel mensen maar is er niemand waarmee je echt je diepere gevoelens kunt delen. Waarmee je een goed gesprek kunt hebben en onbevreesd je verhaal kunt doen. Zelfs als je een partner hebt, kun je toch zo’n emotionele eenzaamheid ervaren omdat je het gevoel hebt dat je niet alles kunt delen en je je onvoldoende gesteund voelt.”

Dus een relatie hebben is geen garantie tegen eenzaamheid?

Leslie Hodge: “Niet helemaal. De kans op eenzaamheid verkleint maar dan moet het wel een goede relatie zijn. Want in een slechte relatie voel je je vaak even eenzaam of zelfs nog eenzamer dan als je helemaal geen relatie hebt. Maar er zijn evengoed singles die zich perfect gelukkig voelen met hun vrijheid.”

Is eenzaamheid niet iets wat ons allemaal wel eens overkomt?

Leslie Hodge: “Eenzaamheid is op zich een heel normaal gevoel. Het hoort bij het leven en kan ons overvallen op momenten van verandering. Je gaat op kot, bent lang op reis, een relatie loopt op de klippen, … Het is logisch dat je je dan even alleen voelt. En dat hoeft ook niet negatief te zijn. Het kan net een signaal zijn aan jezelf dat je contact moet leggen met anderen. Maar je moet natuurlijk wel vermijden dat die eenzaamheid chronisch wordt.”

Kan eenzaamheid een invloed hebben op onze gezondheid?

Leslie Hodge: We weten intussen allemaal dat roken, overmatig drinken of overgewicht een effect heeft op de gezondheid en dus op de levensverwachting. Wel, dat geldt

ook voor eenzaamheid. Mensen die zich alleen voelen en daar hard onder lijden hebben een gelijkaardige levensverwachting als mensen die roken of overmatig drinken. Verschillende theorieën beschrijven eenzaamheid als een soort oerinstinct. Honger zorgt ervoor dat we eten en energie opdoen. Dorst is een signaal van ons lichaam dat we gedehydrateerd raken en dus moeten drinken. Maar ook eenzaamheid is een signaal dat onze overlevingskansen dalen. Wij mensen zijn sociale wezens die in groep leven waardoor we beter beschermd zijn tegen mogelijk gevaren. Maar wanneer dat sociaal netwerk ontbreekt en je dus eenzaam bent, gaat je brein in een soort overlevingsmodus en maakt meer stresshormonen aan. Daardoor wordt men bijvoorbeeld ook ‘s nachts vaker wakker, werkt de slaap minder herstellend en komt men in een soort negatieve spiraal terecht. Ook verdriet, neerslachtigheid en andere depressieve symptomen die een grote impact hebben op de gezondheid, komen vaker voor bij mensen die zich eenzaam voelen.”

Welke factoren vergroten het risico op eenzaamheid?

Leslie Hodge: Eerst en vooral speelt je persoonlijkheid een grote rol. Niet iedereen voelt zich even zelfzeker of durft makkelijk initiatief te nemen. Gelukkig kun je daar wel aan werken, desnoods met professionele hulp. Maar er zijn ook oorzaken waar je minder controle over hebt. Gezondheid is bijvoorbeeld een cruciale factor wanneer het over eenzaamheid gaat. Als je langdurig ziek bent of niet meer zo mobiel bent, kun je vaak ook niet meer deelnemen aan het sociale leven. Dan wordt het moeilijker om af te spreken met vrienden of om nieuwe sociale contacten te leggen. Dat geldt trouwens ook voor mantelzorgers. Zorg opnemen voor anderen betekent vaak dat er weinig of geen tijd rest voor jezelf. Terwijl het eigenlijk wel belangrijk is om toch rustmomenten te blijven inbouwen. Want je kan pas goed voor de andere zorgen als je ook zelf goed in je vel zit. En ook je financiële situatie kan aanleiding geven tot eenzaamheid. Armoede maakt dat je heel bewust moet kiezen wat je met je budget doet. En dat betekent vaak dat sociale activiteiten zoals hobby’s of eens gaan eten met vrienden niet lukt.”

Leslie Hodge

"Jonge mensen zijn nog het
kwetsbaarst voor eenzaamheid."

Komt eenzaamheid meer voor dan vroeger?

Leslie Hodge: "Eenzaamheid is iets van alle tijden. Op dat vlak durven we vroegere tijden wel eens te veel idealiseren. Toen we nog massaal op het platteland woonden en er een sterker sociaal netwerk bestond. Dat klopt wel voor een stuk maar ook toen bestonden er uitsluitingsmechanismen en moest je evengoed aan bepaalde normen voldoen om niet genegeerd te worden.

Al is het natuurlijk wel een feit dat de individualisering en de verstedelijking zeker een impact hebben. In de stad kennen we onze buren vaak minder goed en leven we meer op onszelf. Ik denk dat daar ook een rol is weggelegd voor lokale besturen om die netwerken in straten en wijken te versterken en te stimuleren.”

Welke invloed hebben sociale media?

Leslie Hodge: "Op dat vlak zijn de tijden natuurlijk wél veranderd. Sommige mensen onderhouden bijna enkel contact via Facebook, Instagram of Whatsapp. Maar je kunt ook zeggen dat die nieuwe communicatievormen er net voor zorgen dat we veel makkelijker contact hebben met elkaar. De hele klas of vriendengroep ligt ‘letterlijk’ binnen handbereik. Bij een probleem vinden ze snel iemand waarbij ze hun hart kunnen luchten. Sommigen voelen zich dan ook net minder eenzaam door die sociale media. Maar als je sociale media gebruikt om alle evenementen te bekijken waarop je niet werd uitgenodigd of om te vergelijken en vast te stellen dat je er veel minder vrienden op nahoudt dan anderen,

kan je je net wel eenzamer voelen. Maar ik blijf erbij dat die technologische middelen nooit een echt gesprek kunnen vervangen waarbij je elkaar kunt zien en eens vastpakken.”

Zouden zorgverstrekkers ook oog moeten hebben voor eenzaamheid bij hun patiënten?

Leslie Hodge: “Daar ben ik van overtuigd, al is het niet altijd zo gemakkelijk om eenzaamheid te herkennen en te bespreken. Omwille van het taboe dat er op rust maar ook omdat mensen het niet makkelijk aan zichzelf toegeven.”

Welke tips geef jij mee aan mensen die zich eenzaam voelen?

Leslie Hodge: “Wacht niet langer en zet die eerste stap. Kom buiten en praat met andere mensen. Dat is natuurlijk voor veel mensen gemakkelijker gezegd dan gedaan en dan gaat het een pak eenvoudiger als je je bijvoorbeeld aansluit bij een vereniging of vrijwilligerswerk gaat doen. Versterk of herstel ook de banden met je familie en vrienden. Soms groei je uit elkaar of zijn er meningsverschillen maar het is nooit te laat om een streep te trekken onder het verleden. Erken wat jij mist en werk aan die diepe connectie of breid je vriendengroep uit. Deel fijne ervaringen met anderen. En als het niet lukt om die eerste stap te zetten, kun je ook beroep doen op professionele hulpverlening. Een psycholoog of therapeut kan je helpen om over die barrières te geraken.”